Jugoslavenski omladinski tisak kao underground press

Jugoslavenski omladinski tisak kao underground press 1968. - 1972 (Zagreb/Beograd/Ljubljana)

U okviru manifestacije Moje, tvoje, naše početkom oktobra, u Rijeci, po drugi put je hrvatskoj publici predstavljena izložba Jugoslavenski omladinski tisak kao underground press 1968. - 1972. (Zagreb/Beograd/Ljubljana). Svoju premijeru, izložba je imala u galeriji Galženica u Velikoj Gorici, maja prošle godine. Galerija je ujedno bila i producent izložbe, a njen idejni tvorac bio je Marko Zubak, koji je na budimpeštanskom Central European University doktorirao sa ovom temom na odseku za istoriju.

Moje, tvoje, naše je festival iza kojeg stoji riječka organizacija Drugo more koja se već jednu deceniju bavi organizacijom kulturnog programa posvećenom društveno-angažovanim temama. Festival Moje, tvoje, naše već tri godine obrađuje temu utopije; dok su prethodne dve direktno razmatrale perspektivu budućnosti, ovogodišnje izdanje pod imenom Utopijsko nasleđe socijalizma predstavlja osvrt na prošlost, na vizije socijalizma - i raznovrsnost njihovih manifestovanja i sudbine.

U momentu ekonomskih potresa, globalnih ideoloških kriza i lokalne tranzicije kojoj nema kraja, analiza prošlosti daje mogućnost pozicioniranja i normalna je potreba društva (ako ne i neophodna). Vremenska distanca konačno dozvoljava otvoreno i objektivno racionalizovanje promena društvenog sistema koje su nastale.

Festival Moje, tvoje, naše termin utopija koristi u smislu načina sagledavanja društvene strukture, njene transformacije i pre svega predloga za organizaciju alternativnog sveta. U današnjem svetu koji je odavno promenio oblik zajednice, utopija je naziv za traganje za drugim modelima organizacije društvene strukture. Kao deo programa manifestacije, uz debate i filmske projekcije, svoje drugo izdanje doživela je i izložba o omladinsko-studentskoj štampi sa prostora bivše Jugoslavije.


Omladinski tjednik 1969


U svom radu, autor izložbe pokušao je dovesti u istu liniju omladinsku štampu sa teritorija bivše Jugoslavije i svetsku underground (nezavisnu) štampu iz istog perioda. Sama izložba je skoncentrisana na period od studentskih protesta 1968. do 1972. godine, dok doktorski rad obuhvata širi vremenski raspon, odnosno sve do 1980. godine.
Izložba je prikazana po grupisanim celinama koje su se skoncentrisale na ključne tačke Zubkovog istraživanja – od razmatranja odjeka pojedinačnih pokreta (hipi, jipi, crni panteri), te pobuna i revolucija koje su oni sa sobom doneli (studentski protesti, seksualna revolucija), preko novih vizuelnih i muzičkih nadražaja (u vidu alternativne muzike, stripa), pa sve do konačne analize susreta naše sredine i aplikacija navedenih pojava, odnosno njenih cenzura. Prikazani časopisi su zapravo štampe skeniranih stranica, koje uz legende celina, po svojoj prirodi pozivaju posetioca na čitanje svakog reda, te je za pregled izložbe bilo potrebno bar dva sata, udobno sedište i tri čaja. S tim što ovih poslednjih dvoje nije bilo. Uz primedbu da bi sa odgovarajućim budžetom, postavka izložbe mogla biti vizuelno mnogo više prijemčiva, za samu ideju i projekat imam samo reči hvale.


Naslovnica knjige Jerry Rubin vođe Yippies


Andergraund pres, ezoeditoria, samizdat, nezavisno izdavaštvo – nazivi su čije značenje u osnovi obuhvata one publikacije koje nisu izdate od strane izdavačke industrije. U datom periodu, u Evropi i van nje, stvarane su struje kontrakulture koje su težile ka vaninstitucionalnom delovanju i često bile deo političke opozicije. Njihova je namera bila izaći izvan okvira, ne samo institucionalnih već i same tradicije. Evropsko-američka ponuda nezavisnog izdavaštva nudila je brojne primere, koji su po prirodi sadržaja, kao i načinu vizuelnog oblikovanja odskakali od tradicionalnih publikacija. Manje ili više štampani u tajnosti, a najčešće u malim tiražima, ovi časopisi bavili su se raznolikim temama; od vizuelne poezije, do pank muzike ili filozofije komunizma... Kako je njihova priroda bila različita, tako je i njihov izdavački vek imao drugačiju sudbinu u zavisnosti od konteksta. Najčešće povezivani pojmovi uz ovu štampu su bili “podzemna, neoficijelna, ilegalna”. No, često se dešavalo i potpuno suprotno - časopis je prodavan na kioscima, u bibliotekama… Isto tako, neki su bili strogo niskotiražni, dok su drugi doživeli višedecenijsko publikovanje u hiljadama kopija. Domaća scena je pak, usled posebnog društvenog sistema, na poseban način tretirala sve uticaje koji su do nje dopirali bilo na direktan ili indirektan način. Formalno gledano, časopisi koje je Zubak obuhvatio svojim istraživanjem (Vidici, Student, Polja, Polet, Omladinski tjednik, Pop-express, Tribuna itd.), bili su mahom osnovani od strane zvanične, vladajuće partije. Činjenica da su osnivani od strane omladinskog ogranka partije svrstava ih u kategoriju institucionalnih. Po uzoru na sovjetske primere, njihova je svrha u načelu bila da budu deo propagandnog aparata, odnosno da izvedu omladinu na „pravi“ put, dajući im primere i uzore koje treba slediti, kako bi od njih načinila buduće lojalne oslonce društva (jer na mlađima svet ostaje). Međutim, kao i većina drugih pojava, i zapadni i istočni uticaji koji su dolazili na naše prostore, poprimili su nešto drugačiji, primenjeni oblik u poređenju sa onim izvornim.


Naslovnica Omladisnkog Tjednika iz 1968 - Nasl


U odnosu na današnju situaciju, u kojoj je podrška zvaničnih institucija kulturi retka, tada je mnogo toga poticalo od same institucije. Iako nešto marginalniji u odnosu na veće institucije, studentski centri i organizacije su imali veliku ulogu u društvenom i kulturnom životu građana bivše Jugoslavije. Institucija je, takođe, imala priliku da pažljivo kontroliše koji će program pružiti narodu. Moglo bi se reći dakle, da je institucija bila imenitelj za kontrolu. Međutim, izaći iz nje na način na koji se izlazilo u drugim zapadnim državama nije imalo isto značenje. Moglo bi se učiniti da nije bilo ni potrebe iskoračiti iz tog okvira, jer istorija pokazuje da je domaća institucija spremno dočekivala umetničke avangarde. Po nekim istoričarima¹, ta se spremnost najčešće odnosila na formu, a ne i na suštinske promene koje je avangarda sa sobom donosila. Iako je ova definicija predmet diskusije savremenih istoričara, sasvim je sigurno da su izvesne zabrane postojale. Cenzura je imala svoje jake nalete i, iako ne uvek na isti način i istim intezitetom (postojale su i geografske razlike), tokom godina je bila sveprisutna. Ipak, mnogi su svetski pokreti poput studentskih protesta sa kraja šezdesetih godina, hipi, jipi, pank i sl. imali odjeka u domaćoj omladinskoj štampi. Seks, droga, rokenrol, etika, umetnost i muzika – bile su tematike kojima su se otvarale diskusije, u nadi da će promeniti sve(s)t. Ove tematike su, zbog svoje (a)političnosti, nailazile na različit prijem na domaćem terenu. Upravo tu „posebnost“ naše sredine, po izboru autora izložbe, najbolje ilustruje naslovna strana hrvatskog „Omladinskog tjednika“ iz 1968. na kojoj figurira skupljena šaka u pesnicu, na čijem prstenu se nalaze srp, čekić i zvezda, uz naslov „Radikalno ili nikako“. Naime, u originalnom izdanju, nekoliko meseci ranije, britanski Black Dwarf objavio je identičnu šaku koja je uz anti-kapitalističku poemu Kristofera Loga (Upoznaj neprijatelja) i likom Če Gevare na prstenu, pozivala na revoluciju i promene društvenog poretka. U hrvatskoj varijaciji na temu, stihove je zamenio usklik, a Če je ustupio mesto simbolima komunizma. Još jedan primer naše realnosti, odnosno uporedne koegzistencije istoka i zapada, ilustrovala je na izložbi naslovna strana časopisa Student iz 1971. godine, na kojoj je prikazan portret tri figure, redom Karla Marksa, Fridriha Engelsa i Džona Lenona. Upravo su ovakve, direktne veze koje su nastale u ideološki suprotnim sredinama (kao i fenomen menjanja režima kroz medijsko sredstvo koje je sam režim postavio), bili inspiracija i osnova ideje iz koje je nastala izložba i istraživanje Marka Zubka.


Tribuna (Ljubljana) - studentski časopis - naslovnica 24.12.1971
 

Kao sa ideološkim uzorima, i oni grafički su bili ponekad svesni, ponekad nesvesni, a najčešće adaptirani. Zubak kao primere inspiracije navodi pre svega Rat, Oz, The Berkley Barb itd. Na izložbi su prikazani primeri časopisa (Student, Polet i Omladinski tjednik) koji su objavljivali tekstove o fenomenu inostrane “podzemne” štampe (Polet), intervjue sa onima koji su je kreirali (sa urednikom RATa za Omladinski tjednik) kao i spisak alternativne štampe koja se u to vreme proizvodila u Evropi i Americi (Student).

Postojale su izvesne među-republičke razlike, koje su najverovatnije bile uslovljene geografskim položajem i rasporedom političkih struja. Generalno, česta je bila pojava da grafičkog urednika, a time i izgled časopisa, menjaju svake godine, te je svaki novi dizajner, po sopstvenom nahođenju (do)davao lični pečat časopisu. Budući da su bili studentska glasila, budžeti su često uslovljavali produkciju, što je opet uticalo na kvalitet štampe.


Kvesićev strip objavljen 1971 u Omladinskom Tjedniku


Grafički izgled nije uvek sledio ideološki pomak u sadržaju, te je beogradski Student, koji je u toku studentskih protesta imao čak posebna, vandredna izdanja, kako bi dokumentovao i izvestio o ovom događaju, ostao još dugo, vrlo tradicionalnog izgleda (velikog formata nalik dnevnim novinama, uz pregršt različitih fontova na istoj stranici, bez valorizacije i kategorizacije njihovog tretmana, malo ili nimalo fotografija vrlo malog formata itd). Polja su godinama pratila koncept modernističke škole, kao i većina ozbiljnijih publikacija iz oblasti kulture, a Vidici su bili ti koji su (osim što su davali važnost stripu) u Srbiji eksperimentisali sa vizuelnim izrazom i formatom. Zanimljiva je činjenica da su u Beogradu, skoro kao po pravilu, mnogi dizajneri prelazili su iz jednog časopisa u drugi. Mnogi od njih su, u svojim studentskim danima, radili prvo za omladinske, a zatim za neke „ozbiljnije“ novine, na svom putu da postanu umetnici, strip crtači, ilustratori, grafičari i tome sl. Neki od grafičara koji su sarađivali sa beogradskom omladinskom štampom, bilo da su bili zaduženi samo za naslovnice ili za celokupan izgled časopisa su: Nenad Čonkić, Radomir Vuković, Nikola Kostandinović, Florian Hajdu, Slobodan Mašić itd. Velike novitete u vizuelnom jeziku doneli su hrvatski Pop-express i Polet (pre svega njegovo drugo izdanje koje na izložbi nije bilo prikazano, jer ne pripada vremenskom periodu obuhvaćenom izložbom) i slovenska Tribuna. U drugoj polovini 70ih, Polet je doživeo ponovno izdanje. Novi vizuelni jezik bila je zasluga Gorana Trbuljaka, konceptualnog umetnika koji je studirao u Francuskoj, te doneo sveže, nove ideje u drugo izdanje Poleta. Zajedno sa strip sekcijom (čiji je autor, a kasnije i urednik, bio Mirko Ilić) i potpuno nove koncepcije časopisa koja se većinom lišila stega ozbiljnog partijskog glasila, na stranicama Poleta mogle su se čitati recenzije novih, garažnih bendova, jednostavnim jezikom koji je uključivao psovke i sve to propraćeno fotografijama velikog formata. Imena su se menjala i nizala, ali je jasan vizuelni koncept pratio Trbuljakove instrukcije, sve do intrige zbog koje je smenjena cela redakcija.
Iako je bio kratkog veka, Pop-express je zahvaljujući svom konceptu časopisa rok-kulture (a ne i političkog glasila) kao i prepoznatljivom stilu Mihajla Arsovskog, odnosno njegovim tipografskim, hipi eksperimentima zaslužio mesto u knjizi istorije. Isto važi i za Slovenca Kostju Gatnika, koji je u Tribunu doneo eksploziju boja i ukus psihodelije.

I za kraj napomena za one koje ova tema interesuje jednako kao mene - predviđeno je da u skorijoj budućnosti izložba dođe i do Beograda, a nadamo se i nekoj obimnijoj publikaciji doktorata.


Intervju za portal Moja Rijeka povodom izložbe
Note
¹ Radina Vučetić, Koka-kola socijalizam, Službeni glasnik, Beograd, 2012

 

Profil

Morate se ulogovati da biste poslali poruku
Uloguj se | Registruj se

Tip of the day

"Simplicity is the ultimate sophistication"
 

Leonardo da Vinciviše
Mouse Eye Tracking by PicNet Software Development Services
text